Reporma sa sektor ng paggawa, proteksyon sa karapatan ng mga manggagawa, at pagpapalawak ng oportunidad sa trabaho ang ilan sa mga pangunahing prayoridad ni bagong Ministry of Labor and Employment (MOLE) Minister MP Atty. Kitem “Kits” Kadatuan Jr. sa pagsisimula ng kanyang panunungkulan sa Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM).
Sa kanyang unang araw sa tanggapan ng MOLE-BARMM ngayong Lunes, Nobyembre 9, kasama ang bagong talagang Deputy Minister na si Engr. Dimaporo A. Diocolano, inilatag ni Kadatuan ang direksyon ng kanyang pamumuno at ang mga hakbang na nais niyang pagtuunan ng pansin upang mapabuti ang kalagayan ng mga manggagawa sa rehiyon.
Binigyang-diin ng bagong ministro na kailangang malinaw sa publiko ang tunay na tungkulin ng MOLE. Aniya, hindi ito isang tanggapan na nagsisilbing human resources department ng pamahalaan, kundi isang ahensyang may tungkuling magpatupad ng mga patakaran sa paggawa, mangasiwa sa pagsunod sa mga pamantayan, at protektahan ang mga karapatan ng mga manggagawa, lalo na sa pribadong sektor.
”Dapat maklaro natin na hindi sya HR, bagkus sya ang nagreregulate, nagpoprotekta sa karapatan ng mga trabahante manggagawa sa region lalo na sa private sector,” paglilinaw ni Kadatuan.
Ipinapakita nito na kabilang sa nais tutukan ng bagong pamunuan ang pagpapatupad ng mga batas at regulasyon na naglalayong matiyak na hindi naaabuso ang mga manggagawa at naibibigay sa kanila ang mga karapatang nakasaad sa umiiral na mga batas sa paggawa.
Ayon sa opisyal na impormasyon ng MOLE-BARMM, kabilang sa mandato ng ministeryo ang pagsusulong ng makatarungang oportunidad sa trabaho, pangangalaga sa kapakanan ng mga manggagawa, at pagpapatupad ng mga programang may kaugnayan sa paggawa at hanapbuhay.
Isa sa pinakamahalagang usaping nais tutukan ni Kadatuan ang pagpapatupad ng Bangsamoro Labor and Employment Code of 2025 o Bangsamoro Autonomy Act No. 82.
Inaprubahan ng Bangsamoro Parliament ang BAA No. 82 noong Nobyembre 12, 2025. Layunin ng batas na palakasin ang proteksyon sa mga manggagawa, palawakin ang oportunidad sa trabaho, paunlarin ang kakayahan ng mga manggagawa, at mapanatili ang maayos na ugnayan ng mga empleyado at employer batay sa katarungang panlipunan.
Sa panayam, sinabi ni Kadatuan na malawak na ang saklaw ng nasabing batas ngunit kailangan pang maisaayos ang mga tuntunin na gagabay sa pagpapatupad nito.
”Very comprehensive na yung code, yun lang wala tayong IRR. On going na yung pag draft ng IRR para sa code,” dagdag ni Kadatuan.
Bukod sa pangangalaga sa karapatan ng mga manggagawa, nais din ni Kadatuan na makatulong ang MOLE sa pagpapalawak ng mga oportunidad sa trabaho sa pamamagitan ng pakikipag-ugnayan sa mga namumuhunan at iba pang sektor.
Bagama’t may mga nauna nang programa ang ministeryo upang madagdagan ang bilang ng mga Bangsamoro na may hanapbuhay, sinabi niyang hindi lamang MOLE ang may responsibilidad sa paglikha ng mga trabaho sa rehiyon.
Maaari umanong tumulong ang ahensya sa pamamagitan ng skills matching, job fairs, at iba pang programa upang maitugma ang kakayahan ng mga naghahanap ng trabaho sa pangangailangan ng mga employer.
”The ministry studies on that, actually yung investments, hindi naman sa atin yun, mas maraming investors na papasok mas maraming trabaho mas protektado ang rights ng empleyado,” ani Kadatuan.
Ipinunto rin niya na mahalaga ang pagpasok ng mga bagong negosyo at pamumuhunan sa rehiyon dahil maaari itong magbukas ng karagdagang trabaho para sa mga mamamayan.
Gayunman, binigyang-diin niyang kailangang matiyak na kasabay ng pagdami ng mga oportunidad sa trabaho ay napoprotektahan din ang karapatan ng mga empleyado.
Samantala, pag-aaralan din ng bagong pamunuan ng MOLE, katuwang ang Regional Tripartite Wages and Productivity Board (RTWPB), ang mga posibleng hakbang upang mapabuti ang kalagayan ng mga manggagawang tumatanggap ng arawang sahod.
Kabilang sa mga isasaalang-alang ang pagtaas ng presyo ng mga pangunahing bilihin at iba pang gastusin na direktang nakaaapekto sa kakayahan ng mga manggagawa na matugunan ang kanilang pang-araw-araw na pangangailangan.
Ayon kay Kadatuan, kailangang pag-aralan nang mabuti ang anumang panukalang pagtaas ng sahod dahil dapat ding isaalang-alang ang kakayahan ng mga employer at ang pondong nakalaan sa mga ahensya ng pamahalaan.
”May RTWB tayo, di enough yung pagincrease, hindi rin kaya abutin ng mga budget ng ministries natin, so kung may increase sa prices, so we will try to study the increase,” ayon kay Kadatuan.
Sa ilalim ng umiiral na sistema ng pagtatakda ng minimum wage, mahalaga ang pag-aaral at konsultasyon sa pagitan ng mga kinatawan ng manggagawa, employer, at pamahalaan bago magpatupad ng bagong antas ng sahod.
Dahil dito, hindi pa nangangahulugan ang pahayag ng ministro na may nakatakda nang pagtaas ng minimum wage sa BARMM.
Sa halip, nais muna ng bagong pamunuan na pag-aralan ang epekto ng pagtaas ng presyo ng mga bilihin at ang kakayahan ng iba’t ibang sektor na tugunan ang posibleng pagbabago sa sahod.
Sa usapin naman ng pondo para sa mga programa at operasyon ng ministeryo sa susunod na taon, sinabi ni Kadatuan na nakasalalay pa rin ang magiging halaga nito sa pag-apruba ni Bangsamoro Chief Minister Abdulraof “Sammy Gambar” Macacua.
Ayon sa kanya, inihanda na ng dating pamunuan ng MOLE ang panukalang badyet para sa susunod na taon bago ang pagpapalit ng mga opisyal sa Bangsamoro Government.
Gayunman, maaari pa itong madagdagan o mabawasan depende sa magiging desisyon ng Chief Minister.
”Nakadepende, sa anong extent na I approve ng Chief Minister kung ano yung prinoprose ng former MOLE. Kung may maaapprove si Chief Minister, hindi pa natin alam kasi baka madagdagan o mabawasan. But as the minister of Labor, I will lobby it na madagdagan,” ayon kay Kadatuan.
Sinabi rin niyang magsisikap siyang maitaas ang pondong ilalaan sa MOLE upang magkaroon ng sapat na suporta ang mga programang nakatuon sa trabaho, proteksyon sa mga manggagawa, at iba pang serbisyo ng ministeryo.
Isa rin sa mga naging usapin sa unang araw ng panunungkulan ni Kadatuan ang kalagayan ng mga kasalukuyang empleyado ng MOLE na nagsilbi sa ilalim ng nakaraang pamunuan.
Tiniyak ng bagong ministro na hindi niya isasara ang pagkakataon para sa mga empleyadong nais magpatuloy sa kanilang serbisyo sa ahensya.
Bagama’t sinabi niyang kailangan niyang makatrabaho ang mga taong mapagkakatiwalaan niya, hindi nangangahulugan na awtomatikong mawawalan ng puwesto ang mga kasalukuyang kawani.
”We will not close doors, depende we will look at their qualifications,” ayon sa ministro.
Ibinahagi rin niyang nakipag-usap na siya kay dating Member of Parliament Omar Sema upang talakayin ang sitwasyon ng mga empleyadong naiwan sa ministeryo matapos ang pagpapalit ng pamunuan.
Pagdating naman sa mga Job Hire at Contract of Service (COS) employees, sinabi ni Kadatuan na igagalang at tutuparin ng kanyang administrasyon ang mga umiiral na kontrata hangga’t hindi pa nagtatapos ang mga ito o hindi pa naaabot ang itinakdang panahon ng kanilang panunungkulan.
Gayunman, nilinaw niyang kabilang sa mga prayoridad ng ministeryo ang pagbibigay ng oportunidad sa mga Mujahideen at Mujahidat na makakuha ng trabaho sa ilalim ng COS, alinsunod sa mga umiiral na probisyon ng Bangsamoro Civil Service Code.
Ayon sa kanya, nais din nilang mabigyan ng sapat na karanasan at pagkakataon ang mga ito upang matugunan ang mga kwalipikasyong kailangan para sa mas mataas na posisyon sa serbisyo publiko.
”Bibigyan natin sila ng sufficient experience para makaangat sila, to acquire the sufficient eligibility and requirement para mabigyan natin sila ng chance,” saad ng ministro.
Samantala, nagpahayag din ng suporta si bagong Deputy Minister Engr. Dimaporo A. Diocolano sa mga programang ipatutupad ng MOLE sa ilalim ng bagong pamunuan.
Hinimok niya ang mga opisyal at kawani na manatiling nakatuon sa pangunahing tungkulin ng ministeryo upang mapalakas ang sektor ng paggawa sa buong rehiyon.
”Let us focus on our mandates. These will help strengthen the employment in the entire region,” ani Diocolano.
Umaasa naman si MOLE Bangsamoro Director General Datu Surab A. Abutazil Jr. na magpapatuloy ang mga programang nasimulan ng dating pamunuan at magiging maayos ang pagpapatupad ng mga ito sa ilalim ng bagong liderato.
”We are glad and we hope to show the region that we are always ready to serve with honesty and honor in our efforts to have mas matatag na Bangsamoro,” pahayag ni Abutazil.
Bago italaga bilang Labor Minister, nagsilbi si Kadatuan bilang miyembro ng Bangsamoro Parliament mula 2025. Naging Chief of Staff din siya ni MP Michael Midtimbang mula 2022 hanggang 2025, at humawak ng iba’t ibang posisyon sa pamahalaan kabilang ang pagiging Secretary to the Cotabato City Mayor at Executive Assistant IV sa Department of Budget and Management.
Isa rin siyang abogado at nagtuturo ng batas sa Adamson University at Manila Law College.
Bilang unang MOLE Minister sa ilalim ng regular na Bangsamoro Government, haharapin ni Kadatuan ang hamon na matiyak na hindi lamang mananatili sa mga batas at polisiya ang proteksyon sa mga manggagawa kundi aktuwal din itong mararamdaman sa kanilang mga pinagtatrabahuhan at komunidad.
Sa kanyang panunungkulan, kabilang sa mga susubaybayang usapin ang pagpapatupad ng Labor and Employment Code, posibilidad ng pagbabago sa sahod, paglikha ng trabaho, at kalagayan ng mga empleyado ng mismong ministeryo.
